فارسی یک واژه دارد با دو زندگی: «روان». آب روان می‌شود، رود روان است، قلم روان می‌نویسد. همین واژه نام چیزی را هم می‌برد که در برابر تن می‌گذاریم، چیزی نزدیک به آنچه یونانیان «پسیخه یا پسوخه»[۱] می‌نامیدند. یک واژه با دو معنا، یکی برای جریان و دیگری برای درون.
این دو کاربرد الزاماً به یک ریشۀ تاریخی بازنمی‌گردند: دهخدا «روان» به معنای جان و روح را با «اُروَن» اوستایی مرتبط می‌کند و از «روان» به معنای رونده و جاری جدایش می‌داند.[۲] در زبان امروز، اما در هم نشسته‌اند و دیگر تمایزشان را نمی‌شنویم.
این هنوز برساخت نیست، هم‌آوایی است و زبان از چنین تصادف‌هایی پر است. اما چیزی را نشان می‌دهد که در ادامه بزرگ‌تر می‌شود. یکپارچگی امروزِ یک کلمه دلیل ازلی‌بودنش نیست و آنچه یک چیز به نظر می‌رسد می‌تواند حاصل تاریخ و ادغام تدریجی باشد. برساخت جایی آغاز می‌شود که پای تصمیم و عامل در میان باشد. به آن بازمی‌گردیم.
حالا این واژۀ دوپاره را در ترکیب «روان ایرانی» به جمع ببریم. نوشتن دربارۀ روان یک ملت سنتی است قدیمی‌تر از خودِ روانشناسی، و در فارسی نامش «خُلقیات» است. از خلقیات ما ایرانیانِ جمال‌زاده تا جامعه‌شناسی خودمانیِ حسن نراقی،[۳] این ژانر هنوز خواننده دارد و هنوز فروش می‌رود؛ عادت، پیش از آنکه به دست پژوهش بیرونی بیفتد، عادت خود ماست.
سدۀ بیستم صورتی تازه به این میل داد، در کنار رشد علوم اجتماعی و کوشش برای فهم «خلق ملی» و ویژگی‌های روانی ملت‌ها. نمونۀ شناخته‌شدۀ آن دربارۀ ایران کتاب The Political Elite of Iran نوشتۀ ماروین زونیس است که در ۱۹۷۱ منتشر شد، در دورۀ پهلوی دوم و دربارۀ نخبگان همان زمان.[۴]
آنچه معمولاً دربارۀ روش زونیس گفته می‌شود ــ مصاحبه با گروهی از ایرانیانِ فعال سیاسی ــ تصویر کاملی نمی‌دهد: ابزار او پرسش‌نامه‌ای بود با حدود ۲۵۰ پرسش که پرسش‌های فرافکن هم در آن جای داشت، و بخشی از گویه‌ها از آزمون‌های روان‌شناختیِ اعتباریابی‌شده در بافتار آمریکایی گرفته و سپس به فارسی ترجمه شده بود. تحلیل نهایی عمدتاً بر پاسخ‌های ۱۶۷ نفر استوار است. رقم ۱۷۰ که در معرفی ناشر و بیشتر ارجاعات فارسی تکرار می‌شود شمار کسانی است که تن به پرسش‌نامه دادند. کتاب حتی پیوستی جداگانه به پدیدۀ بی‌پاسخی در میان نخبگان اختصاص داده است.
چگونه می‌توان از مطالعۀ یک گروه مشخص، در یک موقعیت تاریخی مشخص، با ابزاری که جای دیگری ساخته شده، به گزاره‌ای دربارۀ «ایرانی» رسید؟
پژوهش زونیس هیچ‌گاه روان ایرانی را در تمامیت تاریخی‌اش هدف نگرفته بود. داده‌ها محدود بودند و مفاهیم از پیش ساخته. با این‌همه گزاره‌ها می‌توانستند از مرز هر دو عبور کنند و صورتی کلی دربارۀ «ایرانی» بگیرند. تقریباً هر کوشش برای تعریف یک «خلق ملی» وسوسه می‌شود تجربۀ بخشی از جامعه را به تصویری از کل بدل کند، و یک صورت تاریخی را به یک خصلت ذاتی.
کتاب زونیس در ۱۳۸۷ به فارسی ترجمه و در ۱۴۰۰ بازچاپ شد. عنوان انگلیسی واژۀ «روانشناسی» ندارد، اما عنوان فارسی دارد. کتابی از علوم سیاسی در عبور از مرز زبان به روانشناسی تبدیل شد، از همان اتفاق‌هایی که موضوع این شماره‌اند.
علی‌اکبر سیاسی از چهره‌های بنیان‌گذار روانشناسی علمی در ایران است و در شکل‌گیری آموزش و نهادهای این رشته نقش داشته است. او در مقالۀ «عقده‌های ما و نمونه‌هایی در شاعران ما»[۵] جهت ترجمه را وارونه می‌کند: زونیس ابزاری آمریکایی را به فارسی برگرداند تا ایرانیان را بسنجد، سیاسی به مادّه‌ای می‌رود که از پیش فارسی است.
مقاله در ۱۳۵۸ منتشر شد، نویسنده‌اش در آن زمان در دهۀ هشتم زندگی بود. سیاسی مسئلۀ عقده را به زمینۀ فرهنگی و ادبی ایران پیوند می‌زند. به‌جای آنکه مفاهیم روان‌کاوی را آماده بر تجربۀ ایرانی منطبق کند، به نمونه‌هایی در شعر فارسی رجوع می‌کند، به جایی که احساسات و تعارض‌های درونی در طول قرن‌ها صورت زبانی و ادبی پیدا کرده‌اند.
عنوان مقالۀ سیاسی «عقده‌های ما»ست، و او هم از یک «ما» سخن می‌گوید و فاعل جمعی را می‌پذیرد. تفاوتش با زونیس در وضعیت مادّه است. شعر آشکارا ساخته است، قراردادی است، تاریخ دارد و کسی آن را سروده. خواندن عقده از خلال شعر واسطه را در دید نگه می‌دارد، حال آنکه پرسش‌نامه نتیجه‌اش را همچون یافته‌ای دربارۀ آدم‌ها عرضه می‌کند، نه همچون فراوردۀ یک ابزار.
این کار جای پرسش را عوض می‌کند. پرسش دیگر بر سر صدق یا کذب مفاهیم فرویدی دربارۀ ایرانیان نیست؛ بر سر آن است که تجربه‌های روانی در هر فرهنگ چگونه صورت‌بندی و بیان می‌شوند. برای دنبال‌کردن آن تجربه‌ها شعر اهمیت پیدا می‌کند، چون یکی از جاهایی است که می‌توان صورت‌های فرهنگیِ میل، تعارض، اندوه و کشمکش درونی را در آن پی گرفت. انتخاب او به پرسش روان‌شناختی عمق می‌دهد. مفاهیم علمی در چه تاریخ، فرهنگ و زبانی شکل می‌گیرند، و تا چه اندازه می‌توان آن‌ها را از زمینۀ پیدایششان جدا کرد؟
کار سیاسی برای امروز یک «روان ایرانی» قطعی به دست نمی‌دهد؛ کاری که می‌کند جابه‌جا کردن پرسش است: روان ایرانی از چه راه‌هایی ساخته، روایت و فهمیده می‌شود؟
زونیس یک پاسخ داده بود و سیاسی پاسخی دیگر. این شماره نگاه‌های دیگری را کنار آن دو قرار می‌دهد، و تنوع اینجا منطق ساختاری شماره است. اگر روان را امری تاریخی و برساخته بدانیم، روایت‌هایش هرگز تمام نمی‌شوند.
و اینجا «عقده» به کار می‌آید، این بار همچون نمونه. «عقده» پیش از آنکه یکی از برابرنهادهای رایج برای complex فرویدی شود، در فارسی واژه‌ای قدیمی بود برای گره و بستگی، و در ترکیبی مانند «عقدۀ دل» به گرهی درونی و اندوهی اشاره داشت که به آسانی گشوده نمی‌شود.
اما این هم‌نشینی، برخلاف آنچه در «روان» دیدیم، تصادف تاریخ نیست. کسی آن را انتخاب کرد، در زمانی مشخص، برای رساندن مفهومی بالینی و مدرن. برساخت دقیقاً همین است. تصمیم عامل دارد، تاریخ دارد، و از آن پس تعیین می‌کند مردم چه چیزی را دربارۀ خودشان می‌توانند بگویند.
از آن لحظه به بعد، گرهِ کهنِ دل و مفهوم فرویدی در یک واژه زندگی می‌کنند و هر کس بپرسد «ایرانیان چه عقده‌ای دارند» هر دو معنا را با پرسشش می‌آورد.
پس پرسش می‌تواند یک قدم عقب‌تر برود: با چه زبانی، با چه مفاهیمی و از خلال چه روایت‌هایی، اصلاً چیزی را عقده می‌نامیم؟
روانشناسی قرار بود روان را از حدس به داده تبدیل کند. میل به یافتن یک «روان جمعی» اما چنان قدیمی و قدرتمند است که رشتۀ تازه هم ناگزیر با آن مواجه شد. گریز از این وسوسه لازم نیست به کنارگذاشتن پرسش از روان ایرانی بینجامد.
موضوع این شماره روانشناسی نیست، دست‌کم روانشناسی همچون رشته‌ای با روش و مرزهای مشخص. موضوع «روان» است، همان کلمۀ دوپاره که هم جریان دارد و هم عمق.
هر نسل با ابزار خودش دوباره به سراغ آن می‌رود، یکی با پرسش‌نامه‌ای ترجمه‌شده، دیگری با شعر، و یا همچون این شماره با نگاه‌های متفاوت. هر کدام چیزی را روشن می‌کنند و چیزی را ناتمام می‌گذارند. «روان ایرانی» شاید همین باشد: چیزی که هر بار باید از نو ساخت، خواند و به آن اعتراض کرد.
[1]. ψυχή (Psyche).
[۲]. علی‌اکبر دهخدا، لغت‌نامه، ذیل مدخل‌های «روان» و «اُروَن». در این مدخل‌ها میان کاربرد مربوط به روح و معنای رونده/جاری تمایزهایی مطرح شده است.
[۳]. محمدعلی جمال‌زاده، خلقیات ما ایرانیان، ۱۳۴۵؛ حسن نراقی، جامعه‌شناسی خودمانی، ۱۳۸۰. برای خوانشی انتقادی از همین سنت: مقصود فراستخواه، ما ایرانیان، تهران: نشر نی، ۱۳۹۴.
[4]. Marvin Zonis, The Political Elite of Iran, Princeton: Princeton University Press, 1971.
ترجمۀ فارسی: روانشناسی نخبگان سیاسی ایران، ترجمۀ پرویز صالحی، سلیمان امین‌زاده و زهرا لبادی، تهران: چاپخش، ۱۳۸۷؛ بازچاپ ۱۴۰۰.
[۵]. علی‌اکبر سیاسی، «عقده‌های ما و نمونه‌هایی در شاعران ما»، مجلۀ روانشناسی، س ۷، ش ۲۱، ۱۳۵۸، صص ۱۹۹-۲۳۲.